ditët e kujtesës

Ditët e Kujtesës '24

Publikuar më

Të dashur miq dhe kolegë,

Instituti për Demokraci, Media dhe Kulturë (IDMC) dhe Fondacioni Konrad Adenauer (KAS) ju ftojnë në edicionin 9 të DITËVE TË KUJTESËS, i cili do të organizohet më 20–26 shkurt 2024.

Nën moton "Kujtesa në të ardhmen: Ruajtja e historisë pa dëshmitarë" ("Future Memories: Preserving History Without Witnesses"), synojmë të tematizojmë sfidat e jashtëzakonshme të ruajtjes dhe të përcjelljes së historisë sonë, kur dëshmitarët okularë sa vijnë e pakësohen, ndërsa nesër nuk do të jenë më. Pas 45 vitesh diktaturë staliniste në Shqipëri dhe një mungese të ndjeshme të përballjes me të shkuarën pas vitit 1990, sot çështja e kujtesës dhe sfidat për të ardhmen janë më të rëndësishme se kurrë.

Në mbarë botën, muzetë, memorialet dhe institucionet e kujtesës ndodhen të gjitha para së njëjtës sfidë: Si të mbajnë gjallë historinë kur dëshmitarët okularë nuk do të jenë më mes nesh? Zhvillimi i teknologjisë ka rritur mundësinë e ruajtjes dhe përpunimit të dëshmive gojore dhe mund të jetë një shans për tranzicionin nga dëshmia e gjallë te ajo virtuale, pavarësisht dilemave etike që e shoqërojnë këtë proces. Ndërsa Shqipëria dhe vendet ish-komuniste përballen me pasojat e së shkuarës totalitare, është thelbësore të nxjerrim mësim nga përvojat e suksesshme ndërkombëtare. Kjo duhet jo vetëm për të mbajtur gjallë historinë tonë, por edhe për të garantuar se ajo nuk do të harrohet dhe do të mësohet nga brezat e ardhshëm.

DITËT E KUJTESËS janë një aktivitet i përvitshëm, që organizohet nga IDMC me mbështetjen e KAS dhe në bashkëpunim me institucione të tjera të kujtesës brenda dhe jashtë vendit qysh prej vitit 2016. Aktivitetet gjatë DITËVE TË KUJTESËS synojnë ndërgjegjësimin e shoqërisë shqiptare për pasojat e krimeve të regjimit komunist dhe forcimin e dialogut mbi të shkuarën përmes debateve, prezantimeve të botimeve më të reja mbi diktaturën, ekspozitave, konferencave ndërkombëtare, shfaqjeve të dokumentarëve etj.

Programi –
Programi – "Ditët e Kujtesës '24"

Në vazhdim të traditës sonë të bashkëpunimit, si në edicionet e kaluara, ftojmë të gjitha organizatat dhe institucionet që veprojnë në fushën e kujtesës, publike dhe jopublike, muzeumet dhe iniciativat lokale dhe ndërkombëtare të kujtesës, shoqatat e ish-të përndjekurve politikë, qendrat studimore etj., të bëhen pjesë e këtij edicioni.

Ju faleminderit!

Stafi i IDMC-së

Përmbledhje

Dita 1, 20 shkurt: Hapja e "DITËVE TË KUJTESËS"

Pasditja e 20 shkurtit çeli siparin e edicionit të 9 të DITËVE TË KUJTESËS me shfaqjen e dokumentarit "Stalini, jeta dhe vdekja e një diktatori".

Ceremonia u hap me fjalën përshëndetëse të Drejtoreshës së IDMC, Dr. Jonila Godole dhe Drejtorit të zyrës së KAS në Shqipëri, z. Norbert Beckmann-Dierkes, si dhe nga Ambasadori i BE-së, z. Silvio Gonzato & Ambasadorja zvicerane znj. Ruth Huber, të cilët përgëzuan dhe inkurajuan iniciativat e IDMC-së dhe theksuan rëndësinë e ndërgjegjësimit mbi të shkuarën dhe mos lënien e saj në harresë. Një vlerë e shtuar për ceremoninë ishte edhe fjala e znj. Anna Kaminsky, Drejtore e Fondacionit Federal për Studimin e diktaturës komuniste në Gjermaninë Lindore dhe z. Lekë Tasi, ish-i përndjekur politik, i cili nuk reshti gjatë gjithë jetës së tij të rrëfejë dhe dëshmojë përndjekjen dhe vuajtjen e tij dhe shumë të tjerëve.

"Motoja e këtij edicioni 'Kujtesa e së ardhmes kur dëshmitarët e kohës të mos jetojnë më' nuk u zgjodh rastësisht. Çdo ditë që kalon ne po humbasim dëshmitarë të çmuar të kohës, ku shumë prej tyre nuk arritën kurrë t’i shkruanin kujtimet, duke na lënë ne përgjegjësinë ta rrëfejmë e ta ruajmë historinë e tyre. Është pikërisht kjo që na shtyn të vazhdojmë DITËT E KUJTESËS, për të ndërgjegjësuar opinionin publik jo thjeshtë për pasojat e diktaturës, por edhe për të nxitur secilin prej nesh të ndërmarrë hapa konkretë që dëshmitarët okularë të persekutimit, të shërbejnë si dritare për një shoqëri ku nuk duhet të prevalojë harresa, por kujtesa."
Dr. Jonila Godole

Dokumentari u pasua nga një diskutim mjaft interesant në panel mes dy historianëve Dr. Jörg Baberowski & Dr. Ulrich Mählert, në një bashkëbisedim të fokusuar tek përballja me të shkuarën e BRSS-së pas vdekjes së Stalinit, e vendeve të tjera ish-komuniste si dhe në rastin konkret të Shqipërisë.

Dita 2, 21 shkurt: Konferenca ndërkombëtare "Kujtesa e së ardhmes – Ruajtja e historisë pa dëshmitarë"

Konferenca u përshëndet nga fjala e Dr. Jonila Godole, drejtoreshë e IDMC, z. Karl Bergner, ambasadori gjerman në Shqipëri, znj. Fatmiroshe Xhemalaj, ambasadore e EuroClio në Shqipëri dhe historiani Thomas Schrapel, i cili është guri i parë i themelimit të Institutit për Demokraci, Media dhe Kulturë, si drejtori i parë i Fondacionit Konrad Adenauer në Shqipëri.

Paneli i parë u moderua nga historiani Pjerin Mirdita dhe përbëhej nga katër ekspertë nga vende të ndryshme të Europës, që janë të angazhuar në institucione, të cilat veprojnë në fushën e kujtesës dhe edukimit.

Z. Patrick Siegele, shef i Departamentit "Edukimi i Holokaustit" në OeAD - Agjencia e Austrisë për Arsimin dhe Ndërkombëtarizimin, prezantoi në mënyrë të detajuar punën e institucionit të tij, si dhe tre programe dhe materiale, që departamenti i drejtuar prej tij ofron për shkollat në Austri.

Dr. Sabine Kuder, historiane dhe sociologe nga Gjermania, prezantoi punën e saj si shefe e departamentit të historisë publike në Fondacionin Federal për Studimin e Diktaturës Komuniste në Gjermaninë Lindore. Ajo u ndal veçanërisht në punën që bëjnë si departament në përfshirjen e dëshmitarëve okularë të ngjarjeve të kaluara në periudhën komuniste si dhe angazhimin e te rinjve në projektet e tyre.

Z. Stanislav Skoda nga Instituti për Studimin e Regjimeve Totalitare në Çeki dha pikëpamjen e tij mbi ngjashmëritë e aplikimit të sistemit komunist në Europën Lindore, duke u ndalur në bashkëpunimet dhe projektet e shumta që ka Instituti në fjalë me ISKK në Shqipëri.

Ndërsa në përmbyllje, znj. Louisa Slavkova anëtare themeluese dhe drejtoreshë e Platformës së Sofjes prezantoi punën dhe projektet që fondacioni që ajo bën pjesë zhvillon në ruajtjen e kujtesës në Bullgari. Me interes ishte prezantimi në lidhje me memorialin në Belene, i vetmi i këtij lloji në Bullgari, ku falë përdorimit të teknologjisë dhe IA është një ndër institucionet më modernë në rajon.

Aktiviteti vijoi me një tryezë të rrumbullakët me temë "Ruajtja e historisë së persekutimit komunist në Shqipëri – Sfidat dhe mundësitë", ku panelistët z. Çelo Hoxha, Drejtor i ISKK, znj. Etleva Demollari, Drejtore e Muzeut Kombëtar "Shtëpia me gjethe", znj. Admirina Peçi, gazetare e Kujto.al, znj. Oriada Dajko, koordinatore e konkursit "Pyet Gjyshërit" dhe z. Gjelosh Progni, përfaqësues i Shoqatës Antikomuniste të Ish të Përndjekurve, ndanë eksperiencat dhe perspektivat e tyre në lidhje me kontributin e secilit institucion që përfaqësojnë, në ruajtjen dhe trashëgimin e historisë në të ardhmen. Znj. Fatbardha Mulleti Saraçi, autore dhe ish e persekutuar, znj. Alma Liço, autore dhe ish e persekutuar dhe znj. Vytene Muschick, përkthyese, ndanë me pjesëmarrësit përjetimet dhe kujtimet e tyre nëpërmjet librave që kanë publikuar, si dëshmi për t’u trashëguar ndër breza. Mësueset e historisë Vojsava Kumbulla dhe Eljona Plaku, na njohën me sfidat dhe përpjekjet e tyre për të përcjellë tek brezi i ri sa më konkretisht historinë, nëpërmjet materialeve ekstra kurrikulare, të cilat IDMC i ka vënë gjithmonë në dispozicionin e tyre. Konferenca u përmbyll me një sesion pyetjesh dhe përgjigjesh të moderuar nga historiania Brisejda Lala.

Dita 3, 22 shkurt: Performanca artistike "M ù S ì N é"

Muzeu Kombëtar "Shtëpia me gjethe" mirëpriti performancën artistike "M ú S ì N é – Si të gjithë ne! Zëra që i rezistuan kohës", ekzekutuar me mjeshtëri nga studentët e Klubit të Dramës të Fakultetit të Histori-Filologjisë, UT.

Zërat nga e shkuara të Musine Kokalarit, Atë Zef Pllumit, Sabiha Kasimatit, Vilson Blloshmit, Alma Liços dhe shumë të tjerëve të cilët ngritën krye kundër regjimit komunist në Shqipëri, erdhën përsëri në jetë nëpërmjet pantomimave dhe aktrimit fantastik të studentëve të letërsisë. Ata dhuruan emocione të forta dhe lanë mbresa tek të ftuarit, me pjesët e shkëputura nga krijimtaria e këtyre qëndrestarëve të guximshëm.

Aktiviteti u përshëndet nga pedagoge Erenestina Gjergji Halili, kuratore e performancës dhe eventit, Dr. Jonila Godole, drejtoreshë e IDMC, si dhe nga znj. Ruth Huber, ambasadore e Zvicrës në Shqipëri, e cila mbështeti këtë performancë.

Dita 4, 23 shkurt: Prezantimi i librit “Gjyqet kundër nomenklaturës komuniste (1993–1996)”

Publikimi më i ri i IDMC, "Gjyqet kundër nomenklaturës komuniste 1993–1996", është i pari i këtij lloji, i cili hedh dritë mbi një ndër momentet më domethënëse të sistemit të drejtësisë tranzicionale të shtetit të ri demokratik shqiptar.

Ky botim i përgatitur nga Dr. Çelo Hoxha, Dr. Jonila Godole dhe z. Kastriot Dervishi, vjen në duart e lexuesit si fryt i hulumtimeve disavjeçare për të siguruar vendimet e proceseve gjyqësore ndaj 35 ish-funksionarëve të lartë të regjimit komunist, siç u njohën gjerësisht si "Gjyqet e kafeve", ku nomenklatura u dënua për abuzime qesharake dhe jo për krime politike. Ndërkohë që të përndjekurit politikë prisnin një gjykim të qartë për persekutorët, përgjegjës për mijëra të burgosur, të vrarë e të zhdukur e për qindra familje të internuara - kjo nuk ndodhi. Mungoi diskutimi për kuadrin ligjor, presioni nga shoqëria civile e sapo formuar, mungoi dhe reflektimi mbarëshoqëror mbi shkaqet dhe pasojat e një regjimi represiv dhe mundësia për një katarsis të thellë moral dhe një ndarje të vërtetë nga e kaluara.

Nën moderimin e gazetarit Neritan Sejamini, prezantimi u pasua nga një bashkëbisedim mes panelistëve dhe të pranishmëve në sallë, të fokusuar tek mosdënimi i krimeve të komunizmit, pasojat e vendimeve të marra, si dhe krijimi i kulturës së pandëshkueshmërisë në vend. Vlerë e shtuar e diskutimit ishin perspektivat e pedagoges së Fakultetit Juridik, znj. Nadia Rusi, si dhe ajo e ish-gjyqtarit qe dha tre dënime me vdekje ne vitin 1996, z. Shaqir Hasani.

Dita 5, 24 shkurt: Ceremonia e ndarjes së çmimeve të konkursit "Pyet Gjyshërit"

"Pyet Gjyshërit" është eventi që sjell ndikimin më të madh në ndërgjegjësimin për të shkuarën tek brezi i ri.

Edicioni i gjashtë i këtij konkursi organizuar nga Instituti për Demokraci, Media dhe Kulturë dhe Fondacioni Konrad Adenauer në Shqipëri, pati 27 finalistë në ceremoninë finale nga 175 pjesëmarrës në total.

Të rinjtë u sfiduan në disiplinat e multimedies dhe rrëfimeve të shkruara, me shpërndarje gjeografike në të gjithë Shqipërinë, për të rrëfyer historitë e vendeve të panjohura dhe për të reflektuar mbi të ardhmen e këtyre vendeve.

Prezantues të këtij edicioni ishin Alba Lloshi, gjimnaziste dhe fituese e çmimit të dytë në edicionin e kaluar të konkursit "Pyet Gjyshërit" dhe Markus Dalla Via, vullnetar nga Austria Service Abroad.

Në finalen plot emocione u shpërndanë 9 çmime, 2 çmime inkurajuese surprizë për finalistët, 1 çmim i rrjeteve sociale dhe 6 çmime të jurisë: 3 të treta, 2 të dyta dhe 1 çmim i parë.

Çmimi i parë i jurisë iu dha:

  • Engjëllushe Pashajt, nxënëse nga Shkolla e Mesme e Bashkuar "Dervish Hekali" Mallakastër, me punimin multimedial "309". Çmimi u dorëzua nga Jonila Godole, drejtore e IDMC-së dhe Fatmiroshe Xhemalaj, historiane dhe anëtare e jurisë.

Çmimi i parë nga rrjetet sociale iu dha:

  • Delton Zenelajt nga gjimnazi "Havzi Nela", Kukës, me punimin multimedial "Qyteti nëntokësor i Kukësit". Çmimi u dorëzua nga Albona Leka, pjesë e stafit organizativ të "Pyet Gjyshërit".

Çmimet e dyta iu dhanë:

  • Joana Teneqexhi, me punimin multimedial "Mua më kujtohen: Shtëpitë në komunizëm". Çmimi u dorëzua nga ambasadori gjerman, Karl Bergner.
  • Matias Grishajt, me një ese për muzeun ateist në Shkodër. Çmimi u dorëzua nga ambasadori austriak, Christian Steiner.

Çmimet e treta iu dhanë:

  • Georgios Giakoumis, me hulumtimin për Manastirin e Pepelit në Dropull. Çmimi u dorëzua nga drejtuesi i Fondacionit Konrad Adenauer në Shqipëri, Norbert Beckmann-Dierkes.
  • Rosela Kasos, me një shkrim për fshatin kufitar të Vidohovës. Çmimi u dorëzua nga historiani dhe ish-drejtuesi i KAS-it, Thomas Schrapel dhe gazetari e anëtari i jurisë, Agim Baçi.
  • Arla Pezës, me punimin multimedial për kampin e Tepelenës. Çmimi u dorëzua nga Gëzim Peshkopia, ish-i përndjekur politik dhe Vojsava Kumbulla, koordinatore e mësuesve dhe drejtuese e Shoqatës së Mësuesve të Historisë në Shqipëri.

Çmimet inkurajuese iu dhanë:

  • Era Nergutit, me një shkrim për minierën e Gjegjanit në Kukës;
  • Bjorna Filopatit, me një shkrim dhe instalacion për bunkerët në Shqipëri, nga qyteti i Rrëshenit.
    Çmimet u dorëzuan nga koordinatorja e konkursit "Pyet Gjyshërit", Oriada Dajko.

Ndër të tjera, surprizë e këtij viti ishte dhe mundësia që do t’u jepet fituesve të edicionit VI të "Pyet Gjyshërit" për të kryer një udhëtim në Riga, kryeqytetin e Letonisë e për të marrë pjesë në Samitin që do të kryhet atje, lajmërim ky i transmetuar prej vetë drejtueses së EUSTORY, Katja Fausser, përmes një videoje përshëndetëse.
Çmimet në vlerë monetare, me të cilat u shpërblyen të rinjtë finalistë dhe fitues, u financuan nga partneri i Institutit për Demokraci, Media dhe Kulturë: Raiffeisen Bank.

Në mbyllje, falënderojmë të gjithë të rinjtë pjesëmarrës duke vlerësuar jo vetëm punimet e tyre, por edhe gjithë procesin krijues e reflektues për të arritur në këto punime kaq cilësore.

Dita 6, 26 shkurt: Përkujtimore e martirëve të 26 shkurtit 1951

IDMC në bashkëpunim me ISKK, me pjesëmarrjen e ish të përndjekurve politikë, nxënësve dhe mësuesve të gjimnazit Aleks Buda, përkujtuam me nderim 22 martirët e datës 26 shkurt të vitit 1951.

Më 19 shkurt 1951, një bombë shpërtheu në ambasadën e BRSS-së në Tiranë. Kjo ngjarje bëri që Byroja Politike të urdhëronte ekzekutimin e 22 intelektualëve, të akuzuar rrejshëm për përfshirje. Natën e 26 shkurtit, këto viktima të pafajshme u ekzekutuan në bregun e lumit Erzen, pranë fshatit Mënik, pa prokuror, pa gjyq e pa asnjë shpjegim zyrtar dhe u varrosën në një gropë të përbashkët, të lidhur me tela me gjemba. Mes viktimave ishte edhe Sabiha Kasimati, e vetmja femër intelektuale mes të 22 personave.

Në vitin 1991 të gjitha viktimat u shpallën pas vdekjes të pafajshme dhe në vitin 2008 u nderuan me titullin "Nderi i kombit".